Integracja społeczna przez sport

Jacek Kaczmarek   12 marca 2006

Rozważając znaczenie integracji społecznej należy cofnąć się do czasów, w których ukazała ona jakie ma ona znaczenie w społeczeństwie. Już w czasach zaborów, kiedy nasz naród stracił suwerenność własnego państwa to właśnie dzięki wspólnemu kultywowaniu Polskości nie straciliśmy swojej tożsamości narodowej, to zintegrowanie się środowisk patriotycznych pozwolił nam zachować Polskość. Silne poczucie integracji środowisk patriotycznych i opozycyjnych pozwoliło narodowi Polskiemu zachować najwyższy poziom niezależności w krajach Układu Warszawskiego po zakończeniu II Wojny Światowej. Dzięki silnym tradycjom i solidaryzmie narodowym Polacy w najwyższym stopniu, mimo zależności od Związku Radzieckiego, mogli cieszyć się wolnością. Wolnością mocno kontrolowanym przez reżim komunistyczny, lecz nigdy nie przezwyciężoną. Posiadając tak dużo doświadczeń w utrzymywaniu jedności narodowej, w obecnych czasach, wolnego kraju, zaczynamy mieć pewne problemy z interpretacją integracji społecznej. Nie posiadamy już bowiem konkretnego wroga Polskości, w obliczu którego integrował się naród Polski. Co nie zmniejsza w żadnej mierze konieczności utrzymywania silnej jedności narodowej. Nie dbałość o zasady solidaryzmu narodowego, najbardziej jaskrawo ukazuje się w Rosji, gdzie po upadku Związku Radzieckiego, w którym cały naród silną ręką władz utrzymywany był w poczuciu równości i pseudo integralności poprzez doktrynę proletariacką.

Teraz kiedy zabrakło tego systemy, mamy naród w którym utracono integrację społeczną, mamy kraj w którym jest największy kontrast między biedą a bogactwem. W samej Moskwie mamy sytuację gdzie z jednej strony żyje najwięcej Milionerów, a drugiej największy odsetek ludzi żyje w ogromnej biedzie. Aby uchronić nasz naród przed podobnym scenariuszem, musimy zatem skoncentrować nasze działania i wysiłki właśnie na budowaniu i umacnianiu integracji społecznej. Aby rozdźwięk między bogactwem a biedą był jak najmniejszy. Państwo wewnętrznie jest tym silniejsze Ib bardziej integralne, im bardziej jego obywatele żyją w oparciu o zasady wspólnotowe. Takim społeczeństwem jak pokazuje historia nie łatwo jest manipulować i niełatwo narzucać obce wzorce. Obecnym wrogiem naszego narodu nie jest zatem obce mocarstwo, lecz skutki rozbicia ekonomicznego naszego Państwa. Im większe będą kontrasty między środowiskami bogatych obywateli a żyjących w biedzie czy na marginesie tych środowisk, tym większe problemy napotkamy. Wszędzie tam gdzie Państwo w niedostatecznym stopniu próbuje wyrównać te różnice, wszędzie tam pojawiają się ogromne problemy. Wystarczy przypomnieć sobie niedawne wydarzenia we Francji, kiedy naród francuski powiedział „dość”, dość nierówności społecznej i traktowaniu społeczeństwa w kategoriach „lepszych i „gorszych”.

O ile moglibyśmy powiedzieć sobie: „u nas na pewno nie będzie podpalania samochodów czy sklepów”, o tyle nie możemy spokojnie akceptować innych skutków niedbałości o integrację społeczną. Skutkami tymi są patologie społeczne, przestępczość i podobne zjawiska towarzyszące nieuchronnie tym środowiskom, które pozostają w biedzie i braku perspektyw bez żadnego wsparcia. Skoro mamy Świadomość znaczenia integracji społecznej pozostaje pytanie, jakimi środkami ją budować. Jakie narzędzia mamy w naszym kraju do dyspozycji. Wydawało by się że pieniądze mogą być najlepszym narzędziem do rozwiązania problemu. Na zasadzie rozdawnictwa środków finansowych zmniejszyć kontrasty w społeczeństwie. Nic jednak bardziej mylnego. Zdegradowane grupy społeczne, czy zagrożone taką degradacją nie są w stanie same racjonalnie i konstruktywnie spożytkować takich środków, jak wysokie by one nie były. Konieczne jest zatem, nie tworzenie enklaw biedy w których byśmy organizowali ośrodki humanitarne i rozdawnicze, na zasadzie tworzenia ośrodków pomocy społecznej, lecz reintegrowanie środowisk przez włączanie się w ich lokalne problemy i tworzeniu możliwości rozwoju właśnie w tych obszarach. Budowanie Centrów Integracji Społecznej i Centrów Ekonomii Społecznej. Dzięki staraniom środowisk organizacji pozarządowych w naszym kraju, stworzone zostały ku temu doskonałe warunki. Dzięki pracom legislacyjnym uchwalone zostały trzy ustawy, na bazie których można w najbardziej efektywny sposób rewitalizować zdegradowane obszary. Jednym z najsilniejszych ludzkich instynktów, jest instynkt zachowania własnego wizerunku, to właśnie on powoduje że w człowieku jest poczucie godności i szacunku do samego siebie. Nie wolno o nim zapominać, otwierając ośrodki stricte pomocowe, powodujemy u ewentualnego beneficjenta konflikt właśnie w tym obszarze, sugerując mu jego niezaradność życiową i konieczność wyciągania przez niego ręki po jałmużnę. To oczywiste nieporozumienie. Bowiem to na ogół nie wina tego człowieka, że znalazł się w trudnej sytuacji życiowej, lecz wina nas wszystkich; wina polegająca na budowaniu  państwa w oparciu wyłącznie o kapitał. W oparciu o tezę, że tym bardziej wartościowy obywatel i miększymi środkami finansowymi dysponuje. Nie musimy jednak popełniać błędów krajów, które są oczywiście naszymi wzorami do naśladowania systemu politycznego, lecz nie nadającymi się do bezkrytycznego naśladowania. Przykładem mogą tu być niektóre dzielnice Nowego Jorku.

Jakimi narzędziami zatem dysponujemy? Czy wyłącznie aspekt gospodarczy i finansowy jest istotny w rewitalizacji społecznej ośrodków degradowanych przez lata? Odpowiedź jest oczywista, nie. Jednym z istotnych elementów funkcjonowania człowieka poza pracą jest spędzanie wolnego czasu, poświęcanie się swoim pasjom. Człowiek bez zainteresowań, bez aktywnego spędzania wolnego czasu jest bardzo ubogi, trudno bowiem wyobrazić sobie wartościowego obywatela pozostającego wyłącznie wyrobnikiem w swoim miejscu pracy. Musimy o tym pamiętać tworząc nowe struktury rewitalizacyjne.  Bardzo pomocnym i ważnym w tych działaniach pozostaje sport i rekreacja. To one bowiem powodują że człowiek może poczuć się po dniu pracy zrelaksowany, wypoczęty i zadowolony. Powodują że jego pasje i zainteresowania mogą się rozwijać i dawać mu satysfakcję. Jest to czynnik nieoceniony przy budowaniu wartości człowieka i jego osobistej terapii. Sport jest także bardzo często jedynym hobby jakie większość ludzi ze środowisk zagrożonych wykluczeniem społecznym posiada. Sport nie uprawiany ale obserwowany z boku. Wystarczy przeanalizować jak wielu z nas ogląda mecze piłkarskie w telewizji, skoki narciarskie czy inne dyscypliny sportu. Polakom przynoszą wiele  satysfakcji uniesienia jakie dają szczęśliwe występy reprezentantów kraju podczas wszelkich zawodów międzynarodowych. I to właśnie ten potencjał należy wykorzystać budując integrację środowisk w których działamy. Rozwijać zarówno więź społeczną kibicując naszym zawodnikom jak również animować aktywne formy aktywności sportowej. Wspierając rozwój drużyn piłkarskich, tworząc i organizując im rozgrywki ligowe, pokazujemy że sport nie powinien dla nas kończyć się na analizowaniu tabel z wynikami rozgrywek w gazetach, lecz sami możemy tworzyć sportową rzeczywistość. Daje to z jednej strony ogromną satysfakcję jej uczestnikom,  a z drugiej strony jest znakomitym czynnikiem integrującym. Właśnie dla działań nad tymi elementami rozwoju integracji społecznej i rewitalizacji obszarów zaniedbanych funkcjonuje Sportowe Stowarzyszenie na Rzecz Integracji Społecznej „Barka”, które będąc partnerem w projekcie IW EQUAL „Ekonomia Społeczna w praktyce” realizuje zadania w obszarze integrowania środowisk poprzez stwarzanie możliwości rozwoju przez człowieka swoich zainteresowań, aktywnego spędzania wolnego czasu i możliwości spełniania się na różnych szczeblach, od uczestniczeniu w lokalnych grupach uprawiających sport aż po reprezentowanie Kraju na arenach międzynarodowych. Wychodzimy bowiem z założenia, że tylko dzięki zadowoleniu, jakie te elementy życia dają człowiekowi możemy w skuteczny sposób motywować jego rozwój w innych aspektach funkcjonowania, między innymi w obszarze pracy zawodowej, w obszarze działań obywatelskich itd.

Jedną z dróg jakie wydają nam się najbardziej przystające do naszych realiów jest piłka nożna uliczna, poprzez którą tworzymy system rozwoju młodych ludzi. Od gry w lokalnej grupce osób na podwórkach kamienic, aż po udział w Reprezentacji Polski na Mistrzostwach Świata. W tym właśnie celu stworzyliśmy w naszym kraju Polską Ligę Piłki Nożnej Ulicznej, do której zapraszamy amatorskie drużyny, jakie funkcjonują prawie wszędzie, w całym kraju, od wielkich miast po małe wioski, jakie tworzą się przy wielu ośrodkach samopomocowych czy charytatywnych. To dla nich budować będziemy systemy ligowe umożliwiające ich udział w nieodpłatnych dla nich rozgrywkach ligowych, Pucharach Ligi, mistrzostwach Polski czy wreszcie, Reprezentacji Kraju. Droga poszczególnych osób od „slumsów” do reprezentacji Polski, czy wywalczenie tytułu „Wicemistrzów Świata” jest niezastąpionym świadectwem jak ważną rolę w rozwoju człowieka, czy integrowaniu się ze środowiskiem w którym żyje, odgrywać może sport czy jemu podobne pasje i zainteresowania. Środowisko lokale jest dumne, że to z niego wyrósł mistrz, czy wice mistrz Świata. Wzmacnia to poczucie solidarności i integracji lokalnej, tak ważnej w późniejszych działaniach z tym środowiskiem. Motywacja jaką daje wizja własnego rozwoju, poprzez uprawianie lubianej przez siebie dyscypliny sportu jest nie do przecenienia. Inspiruje to młodego człowieka do zdrowego funkcjonowania, po to by być sprawny w swojej dziedzinie sportu, A co za tym idzie pozostaje w dobrej kondycji fizycznej i psychicznej co jest bardzo ważne w innych elementach jego funkcjonowania. Tworzy to również integrację na początku na poziomie własnej drużyny, własnego środowiska skupionego wokół tej grupy, ale później rozszerza się poprzez podnoszenie wyników swojej drużyny na szersze kręgi w miarę uczestniczenia w rozgrywkach na wyższym poziomie. Grupa daje najlepsze wyniki w terapii i rozwoju człowieka, a drużyna piłkarska, nawet amatorska jest właśnie jedną z takich grup. A człowiek sam nie może się rozwijać, nie może uczestniczyć w integrowaniu grup co dla rewitalizacji społecznej jest konieczne. Zatem poza tworzeniem samego systemu rozgrywek piłkarskich, tworzymy również inne instytucje wspierające nasze zamierzenia. Jednym z nich jest stworzenie lokalnych klubów integracyjnych. Pierwszy z nich jako pilotażowy powstanie na poznańskiej Śródce, obszarze rewitalizowanym przez mieszkańców Śródki przy udziale organizacji pozarządowych i miasta. W klubie tym, otwartym dla wszystkich, można będzie tanio napić się kawy, zjeść coś, spotkać znajomych z dzielnicy, porozmawiać, czy obejrzeć w telewizji wspólnie mecz czy inny program bez picia przy tym alkoholu. Zatrudnienie w tym klubie znajdą osoby skupione wokół spółdzielni socjalnej, którą opiekuje się nasze stowarzyszenie.

Stworzenie i  dbanie o rozwój spółdzielni socjalnej jest jednym z elementów działania w obszarze integracji społecznej. Bowiem skupione wokół stowarzyszenia osoby, tworzą przy wsparciu stowarzyszenia swoją spółdzielnię socjalną, dająca im samo zatrudnienie. Jest to integralna część rozwoju człowieka i środowiska, na równi z rozwojem intelektualnym czy zawodowym, a zatem bardzo istotne przy kompleksowym spojrzeniu na rewitalizację społeczną obszaru leżącego w naszych zainteresowaniach. Oczywiście model taki łatwy jest do powielania w dowolnym obszarze zaniedbań ekonomicznych i społecznych. Ideałem integracji środowiska lokalnego jest stworzenie na danym obszarze wspólnoty opierającej się na wspólnych przedsięwzięciach ekonomicznych, takich jak spółdzielnie, uczestniczenie w lanym klubie, prowadzonym przez ową spółdzielnię i stowarzyszenie oraz uczestniczenie w jednej z sekcji samego stowarzyszenia. Na obszarze Śródki właśnie, koncentrujemy w pierwszej kolejności nasze działania jako obszarze pilotażowo rewitalizowanym. Tu właśnie na terenie Centrum Integracji Społecznej odbywać się będą rozgrywki Polskiej Ligii Piłki Nożnej Ulicznej, do której swój akces zgłosiło już wiele drużyn z różnych obszarów, środowisk i organizacji pozarządowych. Na Śródce stworzymy również klub o charakterze edukacyjno – integracyjnym, w którym czas wolny spędzić konstruktywnie będą mogli między innymi grający w piłkę nożną uliczną poza czasem rozgrywanych meczy. Reasumując uważam, że sport i rekreacja jest doskonałym narzędziem do realizacji integracji społecznej, dający możliwość skupienia wokół szeroko rozumianej rewitalizacji społecznej wielu środowisk co może być podstawą do dalszych działań o zasiągu zarówno lokalnym, regionalnym jak i ponadnarodowym. W tym celu koniecznym jest tworzenie programów przewidujących uczestniczenie działań sportowych w procesach społecznych, których jesteśmy po części wykonawcami. Mamy wszak obowiązek pracować na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w sposób kompleksowy, jak najbardziej skuteczny; przewidujący działania na wielu płaszczyznach. Doświadczenia uczą bowiem, że tylko ten model daje najlepsze efekty. Chcemy włączyć w te działania inne organizacje i instytucje działające na rzecz integracji społecznej, aby pilotażowe działania na terenie poznańskiej Śródki mogły być przenoszone i wdrażane w innych miejscach.  Nie jest bowiem w naszych zamierzeniach poprzestanie na zintegrowaniu lokalnego środowiska poprzez sport, lecz stworzenie modelu systemu integracji społecznej opartej o wspieraniu pasji i zainteresowań ludzi ale pomoc innym w jej przenoszeniu na inny grunt. współdziałanie w jak najszerszym obszarze ponad lokalnym w oparciu o wspólne, wypracowane już rozwiązania. To jest naszym docelowym planem.

O słuszności tych koncepcji świadczą między innymi prośby innych państw (np. Holandii) o pomoc przy tworzeniu właśnie takiego modelu na ich obszarach budowania integracji i rewitalizacji społecznej. Także uznanie organizacji międzynarodowych, takich jak Homeless World Cup, czy Street Soccer World, świadczy o prawidłowym kierunku takich rozwiązań. Zostaliśmy poproszeni przez te organizacje do „ambasadorowania” idei piłki nożnej ulicznej na forach międzynarodowych a także zaproszeni zostaliśmy do udziału w konkursie na organizację największych tego typu imprez sportowych na Świecie. Podsumowując należy stwierdzić, że integracja społeczna może i powinna odbywać się między innymi poprzez sport. Sport, rekreacja i aktywne formy spędzania wolnego czasu  są ważnymi dziedzina życia każdego człowieka. Płaszczyzna ta w doskonały sposób pozwala na budowę integracji społecznej i zdrowych więzów międzyludzkich. Myśląc o prawdziwej rewitalizacji poszczególnych obszarów, na których działamy należy wziąć pod uwagę nie tylko konieczność rozwoju zawodowego mieszkańców danego środowiska, ale ich potrzeby rozwijania swoich zainteresowań i aktywnych form spędzania swojego czasu.